Faka'uvea kehe Wallis kehe Futuna

I te fakamatatau atu o te tutu’u a ‘Uvea-nei mo Futuna i te mapé, ki Falanisē pea mo ‘Eulopa, e tou sisio ai e tutu’u nāua, o tafa ҆osi ki lalo! Pea ko te folau mai kiā motu ‘aia, e ko he toe folau loaloaga. Kae ko he fa’ahiga folau e lahi ‘ona lelei. He ko te hoki fai foki ē ki ni motu matalelei, i tona ’uhiga ҆aē ҆e he’eki lahi tonā mamatá, o fakatupu ’aki tonā fakagalogata’a, pea ҆e faigafua ҆osipē te nofo ai.

Paysage tropical de Wallis

Ko ai e feala ke nonofo ai ?

Ko ‘Uvea mo Futuna ҆e ko he telituale o te Lepūpilika Falanỉ, e fakalogo pē ki te fenua e ke kau ai, he ko ogaoga o te hū kiā motu ҆aia e tataupē mo ҆aē o te hū ki Falanisē. E kita ҆alu pē o kumi logo i te ҆ū falefakafofoga o Falanỉ (‘āpasate mo te kōsulā) pē i te pasina neti pē site o te Pelefē i ‘Uvea mo Futuná.

Ko te kumi nofo’aga (hikinofo’aga) ki Uvea mo Futuna

Arrivé de l

Ko motu ҆aia e folaumai ki ai ia he sitima « fetuku-kotenea », i te ҆osi o vāha’a e tolu. Pea ҆iloga ҆aē e fia ҆aumai hana ‘uta, e fealapē tana fakafelāve’i kihe tahi o te ’ū pilo e gāue ki te fetuku o te ҆ū utá, o fuafua ai he taupa’aga (tevī) ki te ҆aumai o tana liuga i te sitimá.

Pea i tona ҆uhiga ҆aē, ko te kāpani vakalele e tahipē, e ina fai te fefolau’aki i te vaha o NiuKaletonia mo Uvea-nei, ia te kāpani « aircalin », ko me’afuli ҆e tuha mo te « feleti vakalele» (fret aérien) e fakafelōgoi ki te pilo o te kāpani ‘aia.

Pea ki te fakalēkula o te tukuhau (franchise) o koloa e ‘aumai mai tu’apule’aga e he tahi e hū mai e felōgoi pē ia ki te pasinaneti (site) o te Pelefē o ‘Uvea mo Futuná.

Kote’uhi ke malu’i fakatelituale aipē te nātulā mo te ‘ulufenua (biodiversité) mai ni mikolope fo’ou e feala ke ulu mai, koia ҆aē e tonu ai ke fakalaka te utá, i te selevisi fitosanitea (BIVAP).

Fleurs à Wallis et Futuna

҆’E i ai mo te falepa’aga i te Telitualé, ko te falepa’aga o ‘Uvea mo Futuna, ia te BWF, ko te hoa pē o te falepa’aga o Niu-Kaletonia ko te BNP, e toe ma’u ai mo te ‘ū masini tohofalā, tahi i ‘Uvea, tahi i Futuna. E fealapē mo te avahi o hokita nūmelo pa’aga. Pea, ‘uhi ko te tu’umau o te mālohi o te falāpasifiká mo te falā‘Eulopá, ‘e feala ai te to’o fo’ifalā ҆aki he « katepa’aga » e tāpiki kihe nūmelo pa’aga i Falani kae mole kita totogi he me’a.

Ko te selevisi ҆aia e ina ‘ave pea mo ina talifaki ai ‘ia te meli mo te ‘ū fakamolimoli (colis postal). E mole i ai he tagata tufatohi i ‘Uvea mo Futuna. Ko te SPT e ina fakatau ni kate SIM ke feala ai hauma’u te alagā-telefoni-fe’ave’aki (to’oto’o) i te 4G, ki te telituale kātoa. E ma’uaipē mo ni «‘āponemā» pe’e « kate‘initē » (recharges), tatau pē pe’e i ai hou hū’aga ki te neti pe’e ki te telefoni pē pea mo te SMS.

E toe foaki pē foki e te SPT he hū’aga ki te neti (initineti) pe ki te takitokotahi pe kite ’ū matanigāue.

E i ai mo te ki’i tohi mo’o talitali o te kau gāue ma’u tu’ulagá kua hīno’i (ke omai ki ʼUveanei) e natouma’u ai ni tali kiā fehu’i i tanatou tau mai mo ҆anatou utá. Pea kiā fehu’i leva e kei toe, ke koutou fakafelōgoi pē ki te kautahi o te CCIMA (chambre de commerce, industries, métiers et agriculture : kautahi fai koloa, te ‘ū «‘initusitilī», te ‘ū mētiē mo te gāuekele).

Ko te ҆ū tukuhau ki te lātuaní

Ko koloa fuli e ҆aumai mai tu’apule’aga ki te telituale o ‘Uvea mo Futuná, e tonu ke fakahā i tana taumaipē, ki te pilo o te lātuaní, he ko ia e ina fakatu’utu’u ia te ’ū tukuhau e tonu ke hu’i.

I te temi kua fai ai he fetogi o te nofo’aga tāfito o he tahi ki te telituale mai Falani pe mai he fenua e kau i te tu’u tahifaka’Eulopa pe mai he tepalatemā pe mai he COM pe mai he fenua matāpule, ko koloa o te ҆apí mo koloa takitokotahi ‘aē kua fualoa takita faka’aogá e mole faka tukuhau ia. Pea ҆e mole kau ai te ҆ū me’a fagona masini.

Ko fakamahino fuli ke fakakātoa e ma’u i te pāsinaneti o te nofo’aga o te Pelefē (kōvanā).

Pea ko koloa fuli ʼe ҆aumai o ҆uhiga mo te fakahoko o hakita gāue e fakama’ua ia ki te tukuhau o koloa e hū mai (ko tona tau ko te 20% o te tau falā o te totogi o te me’a gāue), pea fakama’ua ki te tukuhau fakalātuani (ko tona tau ko te 10% o te taufalā o te koloa), pea toe fakama’ua foki ki te tukuhau e tuha mo te ma’uhiga o te koloa ʼaē ʼe ʼaumai, ko tona tau ko te 2%.

Ko te kātoa o tukuhau e tonu ke faka’apa’apa’i o ҆uhiga mo me’a fuli o te ҆ū uta ҆aia e ma’u pēia i te selevisi o te Lātuanỉ.

Ko fakamahino o ҆uhiga mo te mālōlō fakasinỏ

Ko te fai o te ҆ū faito’o pea mo te foaki faito’o i ʼUveanei mo Futuna e mole totogi he me’a e tahi (kalātuī).

Pea ko te tohi o tokita higoá, ke kita kau ki he kēsi haofaki ma’uli (pē « mutuele ») e mole ҆aoga ia, gata tahipē ki te haofaki e tuha mo te faifolau.

Ko te ʼū fakatu’utu’u o te mālōlō fakasino i ʼUveanei mo Futuna, e fakalogo ia ki te « lōpitali fakapule’aga » (agence de santé), ҆aia e ina fakahinohino te fakahoko o te gāue ki te falemahaki, te fai o te ҆ū faito’o mo te tau’i o te ҆ū mahakipea mo te foaki leva o te ҆atu faito’o.

Ko ʼUvea kua i ai tona falemahaki (lōpitali) e tu’u i Sia mo te ҆atu falefaito’o, ҆iā palokia e 3 o te motủ. Kae, i Futuna, ko te faito’o o te kau mahakí e fakahoko i te falemahaki, ko Kaleveleve.

Ko te falemahaki ҆aē i Sia, e ma’u o na moe’aga e 42, mo te kogafale faitafa, mo te kogafale faka’alamahaki (réanimation), mo kogafale muli’ifaitama mo faifānau e 2, mo te kogafale failātiosino, mo te kogafale « faisikanea », mo te kogafale to’o nifo, mo te kogafale « fai lātio ekokalafī mo mamokalafī », mo te kogafale faisivi (lapolatuā) pea mo te falamasī (faleto’ofaito’o).

I Futuna leva ia, i te falemahaki o Kalevelevé, ko ҆ona moe’aga e 9, pea ҆e fakahoko ai mo te ҆ū ҆uluaki haofaki ma’uli mo te faito’ó : e fai ai te vākai-mahaki; pea ʼe ma’u ai mo te kogafale to’onifo, mo te selevisi malu’i o fa’ē mo fānauliliki (PMI Protection Maternelle et Infantile) mo te kogafale failātiosino, mo te kogafale faisivi (lapolatuā), mo te kogafale muli’i o te haha’i fafine (sinekolosī), mo te kogafale muli’i faitama mo faifānau, pule’aki mo’o tā’ofi fakatomu’a o te ҆ū mahaki, faito’o fakavilivili (urgences). Pea kā ko ni mahaki faigata’a (mole lava’i tona faito’o i Futuna) e folau ʼevasane ki ʼUvea.

E toe faka talitali putuputu pē foki mo ni toketā poto fakafa’ahigamahaki (Sepesialisi) i te Telituale.

Pea ki te kau mahaki ҆aē ʼe faigata’a ҆aupitō ʼonatou mahakí (patolosia), ʼe faka folau ʼevasane nātou ҆aia ki Niu-Kaletōnia pe ki ʼOsitalalia pe ki Falani ҆osi.

I te kua hū a ʼUvea mo Futuna ki te felōgoi vave aupitō i te initineti kua fai ai e te falemahaki ana ʼuluaki felōgoi mo vākai-mahaki i te fa’ahi ҆aia o te « faito’omaimama’o / felōgoi neti fakatōketa » (Télémédecine, téléconsultations), i te faka’osi o te ta’u 2018. Pea ʼe hoko atu ai leva anai te ʼū felōgoi ʼaia, fakatahi mo Falani.

Ko te omai fakafāmili

Se baigner tout en s

Ko ʼUvea mo Futuna ʼe kei ma’u aipē ni fa’ahi lelei ʼaupitō mo’o nofo ki ni fāmili. He mole i ai ni faifakapō, pea ko te nātulá e kei haohaoa pē, o hagē ko te temi ҆āfea pea ҆e fealapē mo te fai ai o ni faigao’i i te taí mo te ҆ū mala’e i tu’a, pea ko te ҆aelé (kilimā) e vevela mo māfana fe’auga pē i te ta’u kātoa, e ko fa’ahiga me’a lelei ҆aia e manako ai te haha’i.

E mole i ai he « teate (teatā) » mohe « sīnemā/sēnimā » i ʼUvea mo Futuna, kae ҆e lahi ai ni kau tahi faigao’i mo fakafenua e natou teuteu’i ni fakatahi iā fa’ahi ʼaia, tataupē i te kau ʼUvea mo te kau Futuna, pea mo te kau papālagi.

Catamaran sur le lagon wallisien

Ko te akó

Spectacle des enfants

Ko te akó e fai noa, ҆e mole totogi he me’a. E fakahoko te akó i te telituale o a’u ki te pakaloleá. E mole i ai, i te temi ҆aenī, he vāega o te ako mā’olugá i ʼUveanei mo Futuna; ʼe kei hoko atu pē te ’ū tālaga mo te ʼUnivelesitē o NiuKaletōniá o ҆uhiga mo te fa’ahi ҆aia.

Pea ko te ako fakapule’aga ҆aē e ui ko te ako mālaló, e fakahoko ia e te Pilo taki o te lotu Katoliká. Kae ki te ako fakapule’aga o tona luá matatu’ugá, e fakalogo tahipē to’oná fakahoko ki te pule o te Visileketolā.

E lau ko faleako mālalo e hiva o te telitualé, i ʼUveanei, kaenima i Futuna, mo kolesio e fā i ʼUveanei, pea mo he kolesio o te vāega akogāue, kae lua i Futuna, pea ko līsē e lua i ʼUvea, ko he līsē ki te ako māhani pe senelale (général) pea mo fakatekenolosia mo ҆ona vāega ako gāue, pea mo he tahi līsē ki te ako gāue-kelé.

Ko te gāue neti fa’ifa’italiha mai ʼUvea mo Futuna

Talumai te māhina o ҆aukusitō 2018, ko ʼUvea mo Futuna, kua nā hū leva ki te nivō ha’ele vave ҆aupito o te Neti (ʼinitineti) ʼuhi ko te kapa Tui Sāmoá. Koia, ko gāue faka’ekonomika e tokoni ki ai te ʼinitinetí, kua liliu ko gāue kua fakamu’amu’a e te Telitualé.

E ma’u ai leva foki anai e te kau gāue feolo’aki o te Neti pea mo te kau gāue o te ʼekonomī numelike (économie numérique) i ʼUveanei mo Futuna ni faigamālie ki tanatou gāué, tataupē i te fa’ahi o te ҆ū matani-gāue i ʼUveanei kua lolotoga fetogi e te Neti pea monātou ҆aē gāue mai he potupē. E feala ai foki kiā nātou ia tanatou ma’u ia faigamālie fakatelituale, i te fa’ahi o te haha’i gāue, pea mo te ҆ū me’a gāue, pea mo te ʼū tukuhau.

E i ai he fakatahiga matani-gāue e natou ʼamanaki foaki ki te kau gāue ҆aia ke natou tahi lue tona gāue’aga kua fakapipiki kātoa ki te neti…, mo honatou sio’aga foki i ҆alonei !